Sáng nay, sau khi làm một số công việc, tôi nói với vợ: anh chạy lên Bolsa, thắp 1 cây nhang tiễn ông. Và tôi đi...

San Diego và Bolsa chỉ cách nhau chừng 90 dặm. Thường, tôi chạy chừng 1 tiếng 15-20 phút là tới. Hôm nay lạ. Kẹt xe. Xe kẹt từ dưới Ocean Side, kẹt lên tận San Clemente, vượt qua khỏi hai lò nguyên tử ở San Onofre. Cả một đoạn đường dài mười mấy dặm, xe nhích từng chút, từng chút một. Với những ngày khác, tôi bực lắm. Vậy mà hôm nay, kẹt xe, lại kẹt rất lâu, vậy mà lòng tôi lại thanh thản lạ thường. Tôi thả miên man dòng suy nghĩ về ông, về những ngày đầu gởi bài cho tạp chí Văn Học...

Không hiểu tại sao tôi lại gởi hai bài viết: một về Ngô Thế Vinh, một về Nguyễn Thị Hoàng Bắc cho Văn Học, lúc ấy. Sao tôi không gởi cho Hợp Lưu của Khánh Trường hay Văn của Nguyễn Xuân Hoàng? Hình như đó là một cái duyên văn nghệ. Mà thật ra, lúc đó tôi cũng chẳng muốn gởi cho tạp chí nào cả. Vì mình viết cho vui, chẳng mong gì chuyện tiếng tăm, hay quen biết với giới văn chương chữ nghĩa. Tôi gởi cho vài người bạn đọc chơi, và họ thúc giục tôi gởi cho mấy tạp chí văn chương lúc bấy giờ.

Tin nhà văn Nguyễn Mộng Giác ra đi dạo đầu tháng 7 vừa qua vẫn tiếp tục gây bồi hồi xúc động cho tôi. Đã có rất nhiều người, nhứt là trong văn giới, viết về ông. Thân thiết thì có cây bút tạp ghi Quỳnh Giao của báo Người Việt, người đã xem sự ra đi của ông như "một cột trụ quý báu" của văn đàn Việt nam hải ngoại vừa "gãy" đổ. Mới thoáng quen như Trịnh Hội mà cũng đã có những mỹ cảm và tâm đắc với tác giả của bộ trường thiên tiểu thuyết "Sông Côn Mùa Lũ".

Tôi chưa có đủ tư cách làm một nhà văn để được Nguyễn Mộng Giác nhắc đến trong "Bạn văn một thuở" của ông. Nhưng tôi không sợ phải mang cái mặc cảm của một người "thấy sang bắc quàng làm họ" khi nhắc đến nhà văn lớn này. Bởi lẽ tôi quen ông không như một nhà văn, mà trước tiên như một con người. Thực vậy, tôi gặp Nguyễn Mộng Giác lần đầu tiên trong trại tỵ nạn Kuku, Nam Dương vào khoảng cuối năm 1981. Trước năm 1975, thỉnh thoảng tôi cũng có nghe nhắc đến tên ông và cũng biết ông đã từng là tác giả của truyện dài "Đường một chiều", được giải thưởng Văn Bút của Việt nam Cộng hòa năm 1974. Nhưng trong trại tỵ nạn, dường như mọi người đều vứt bỏ mọi thứ vỏ bọc hào nhoáng của mình để cho con người thật của mình được hiện ra nguyên hình nguyên trạng. Và tôi đã gặp được nhà văn Nguyễn Mộng Giác với tất cả con người thật của ông trong một tháng sống tại trại Kuku và hơn nửa năm tại trại Galang. Luôn ngưỡng mộ các nhà văn lớn, tôi cứ tưởng trên đầu họ có một thứ hào quang mà người thường không có. Nhưng khi gặp nhà văn Nguyễn Mộng Giác, tôi lại thấy ông không những bình thường như mọi người, mà còn tỏ ra khiêm tốn, nhún nhường, nhã nhặn, nhân ái, thân thiện hơn rất nhiều người. Nếu một nhà văn lớn có được bao phủ bởi hào quang thì đây mới thực sự là hào quang của Nguyễn Mộng Giác. Trước mặt ông, ngồi gần ông bên ly cà phê, tôi chưa bao giờ cảm thấy bị trấn áp, "khủng bố" như phải hầu chuyện với một số người có tên tuổi trên văn đàn hay trong xã hội. Năm 1988, gặp lại ông trong một quán cà phê ở Westminster, quận Cam, tôi thấy ông cũng vẫn "vậy": vẫn với nụ cười kín đáo, nhưng chân thật, vẫn giọng nói nhỏ nhẹ như thể sợ phải làm phật lòng người khác, vẫn khiêm tốn đến độ không bao giờ nói về mình. Không riêng tôi mà hầu như bất cứ ai sau một lần gặp ông cũng đều có nhận xét như thế. "Với nụ cười hiền, thái độ từ tồn, tĩnh như một dấu lặng, tôi bắt gặp nó ở ông, bất cứ nơi nào ông đến, ông đi, ông dừng lại...Tôi không biết có phải vì bản tính không, mà mỗi lần ông đến dự các buổi họp mặt bạn bè với chúng tôi, ông đều ít nói" (Trịnh Thanh Thủy, Ngựa đã ngã, Biển đã động, tưởng niệm nhà văn Nguyễn Mộng Giác, Việt luận 13/7/2012).

Duyên hội ngộ văn chương nhiều khi rất kỳ lạ. Kẻ mối lái cho quan hệ của tôi với nhà văn Nguyễn Mộng Giác lại là bài thơ... "Con cóc"!


Đỗ Minh Tuấn, Nguyễn Văn Thọ và vợ chồng nhà văn Nguyễn Mộng Giác tại Hà Nội.

Vào năm 1995, qua anh Phạm Quang Long, Trưởng khoa Văn Đại học Tổng hợp tôi được đọc cuốn "Thơ.v.v và v.v." của nhà văn Nguyễn Hưng Quốc xuất bản tại Hoa Kỳ, trong đó, để truyền đạt quan niệm về thi pháp khá mới mẻ của mình, tác giả đã phân tích bài thơ "Con cóc" để chứng minh đó là một bài thơ hay. Tôi đã viết bài "Khế ước văn hóa trong bài thơ con cóc" đăng trên báo Văn nghệ, bác bỏ luận điểm của Nguyễn Hưng Quốc, cho rằng thơ con cóc là một khế ước văn hóa lưu giữ quan niệm thẩm mỹ truyền thống của người Việt. Tác giả cuốn sách đã ngụy biện, đổi chuẩn văn hóa, xâm lăng văn hóa để đưa bài thơ này lên ngôi vị thơ hay bằng cách phân tích lý trí thuần túy bỏ qua các yếu tố cảm tính trong thụ cảm, chẳng khác gì đưa Thị Nở lên ngôi hoa hậu chỉ qua vòng thi ứng xử mà bỏ qua vòng sơ khảo với những tiêu chuẩn tối thiểu về cân nặng, chiều cao và độ quyến rũ của ba vòng.

Quê hương tôi:
bao mùa chinh chiến,
bao cuộc phân ly
Bao lần kẻ ở, người đi,
Bao lần giọt lệ tràn mi thắm buồn !

Anh với tôi:
cùng một quê hương
cùng chung uống nước một nguồn sông Côn¹
Những chiều Trường sơn,
Những sáng Quy nhơn,
Những cơn chớp bể, mưa nguồn thiết tha !

Thứ Hai ngày 9 tháng 7 năm 2012

A short night
wakes me from a dream
that seemed so long

Tôi thật sự muốn viết đôi dòng tưởng nhớ anh Nguyễn Mộng Giác nhưng ngày qua bốn ngày, vẫn không viết được gì. Nhớ rất nhiều chuyện. Nghĩ rất nhiều chuyện. Âm ỉ âm u.

LTS. Lê Xuân Tiến học ở Trung Học Cường Để từ 1963-1970, trước 4.1975 ông viết văn với bút hiệu Lê Phiên Vươn. Ông vừa qua đời ngày 18.7.2012.

Trưa nay - ngày 4-7 - tôi sững sờ khi được Võ Chân Cữu gọi điện báo tin nhà văn Nguyễn Mộng Giác đã qua đời tại California, Hoa Kỳ hưởng thọ bảy mươi hai tuổi. Mặc dầu biết người qua tuổi 70 là đã sống thọ nhưng đối với nhà văn đến tuổi này, nghiệp văn phía trước vẫn còn dài. Những người yêu mến Nguyễn Mộng Giác vẫn chờ đợi những tác phẩm lớn của anh vì với tư duy văn học thâm trầm và sự siêng năng của người cầm bút, người ta vẫn tin tưởng Nguyễn Mộng Giác sẽ tiếp cận với đỉnh cao của riêng anh.

Nguyễn Mộng Giác chưa dạy tôi ngày nào nhưng khi tôi học lớp 12 trường Cường Để là năm đầu tiên thầy Giác về làm hiệu trưởng trường này. Những năm học đại học ở Sài Gòn, mỗi lần nghỉ hè về Qui Nhơn tôi thường đến thăm Nguyễn Mộng Giác với tư cách là lớp văn nghệ đàn em. Ngày ấy tôi rất cảm kích với lối đối xử rất chan hòa và chân tình, mặt dù tôi thua Nguyễn Mộng Giác đến 10 tuổi. Lúc ấy tôi gặp nhà văn Hoàng Ngọc Tuấn đang lưu trú dài hạn tại đây. Điều ấy nói lên vòng tay mở rộng của Nguyễn Mộng Giác đối với anh em văn nghệ

 

Nguồn: Văn Học số 49,  tháng 3 năm 1990

Trên số Tết Canh Ngọ 1990, tạp chí Văn Học có nêu lên một số câu hỏi liên quan tới những tác phẩm và bài viết của các tác giả ở Việt nam, lên tiếng phê phán chỉ trích chế độ Cộng sản. Những câu hỏi tạp chí Văn Học đưa ra như sau:

1. Có hay không có một dòng văn chương phản kháng ở quốc nội?

2. Nếu có, đối tượng phản kháng này là:

- Bản chất chế độ Cộng sản

- Hiện tượng sai trái của những cán bộ thừa hành

3. Trong trường hợp có một dòng văn chương đối kháng thật sự, những nhà văn lưu vong phải làm gì để hỗ trợ? Trong trường hợp trái lại, sự phản kháng nhằm vào những cán bộ cấp thừa hành với mục đích củng cố guồng máy, những nhà văn ở hải ngoại phải làm gì?

4. Ảnh hưởng của các tác phẩm này đối với độc giả trong và ngoài nước?

Văn Học số 45, tháng 11 năm 1989

 

Hồi ấy là khoảng cuối tháng Ba năm 1985, tại căn nhà của Hoàng Khởi Phong đường Dapplegray thành phố Garden Grove. Căn nhà của anh bạn nhà-thơ-kiêm-thợ-tiện mới mua. Và để đủ tiền trả cho nhà băng hằng tháng, anh đành phải biến nó thành một "trại tị nạn". Nhà chỉ có bốn phòng hẹp nhưng mỗi phòng là nơi ở của một gia đình, nhân số lên đến 16 người. Gia đình tôi bốn người ở căn phòng 16 thước vuông gần cửa ra vào. Gia đình Cao Xuân Huy bốn người ở căn bên cạnh. Một gia đình từ đảo mới qua năm người chiếm căn phòng gần bếp. Nhà lúc nào cũng ồn ào, đi đâu cũng đụng phải người, y như quang cảnh các barracks trại tị nạn Galang.

Đã thế, bạn bè những người ở trọ lại thường xuyên lui tới, những ông bạn Mũ Xanh của Cao Xuân Huy, những bạn thơ của Hoàng Khởi Phong, những bạn văn của tôi. Cái bàn ăn đặt gần bồn rửa chén và bếp không lúc nào vắng người, tiếng cười tiếng nói làm cho bà người Mỹ hồi hưu ở bên cạnh phải thường xuyên kêu ca, than phiền.

Nguyễn Mộng Giác dưới tháp Eiffel

Võ Phiến có hai bài tùy bút viết về người Bình Định.

Bài thứ nhất tựa đề Anh Bình Định và bài thứ hai, Người Bình Định.